De ziekte van Leber

Thea van Westerbeek

Universitair hoofddocent dr. Jan Wijnholds (65) is biochemicus en leidt fundamenteel onderzoek naar erfelijke oogziekten aan het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). Een van die oogaandoeningen is Leber Opticus Atrofie (LOA), oftewel de ziekte van Leber. Deze ziekte veroorzaakt ernstige slechtziendheid; binnen een maand kunnen beide ogen erg snel achteruit gaan in zicht. Een behandeling voor genezing is er nog niet. Wel zijn er nieuwe technieken, zoals stamceltechnologie en CRISPR-Cas, die mogelijk in de toekomst erfelijke blindheid kunnen voorkomen en genezen.

Wat is de ziekte van Leber?
Het is een zeldzame oogziekte door een fout in het DNA van de mitochondriën. De mitochondriën zijn kleine deeltjes die de energie maken waardoor de cellen hun werk kunnen doen. Bij de ziekte van Leber werken deze ‘energiefabriekjes’ in de oogzenuwcellen niet goed. Door deze afwijking beschadigen de oogzenuwen, waardoor iemand slechter gaat zien.

Hoeveel mensen lijden aan deze ziekte?
Ongeveer 1 op de 40.000 heeft deze ziekte, zo’n 500 a 600 mensen. Niet iedereen met de erfelijke aanleg krijgt ook klachten.

Op welke leeftijd openbaart Leber zich?
Meestal als iemand tussen de 15 en 35 jaar oud is. Maar ook 10- tot 12-jarigen kunnen het krijgen, of mensen van 50, 60 jaar of nog ouder.

Hoe wordt deze erfelijke ziekte doorgegeven?
Vrouwen, die drager zijn, geven de ziekte door aan al hun kinderen. Zowel dochters als zoons zijn drager en kunnen ooit slechtziend worden, maar dat hoeft niet. Het is niet duidelijk waarom een drager wel of niet slechtziend wordt. Jonge mannen worden vaker slechtziend. Zelfs als de ziekte heel ver teruggaat in de familie, kun je drager zijn; de ziekte van Leber gaat nooit spontaan weg uit de genen. Wel kan het een generatie overslaan.

Is de ziekte van Leber altijd progressief, oftewel: worden de klachten steeds erger? Of is er ook weleens sprake van stilstand of zelfs verbetering?
De meeste mensen gaan met beide ogen snel steeds slechter zien. Maar wonderlijk genoeg kunnen bij sommige patiënten de klachten na een of twee jaar ook zomaar afnemen. Dat hangt ook af van welke mutatie iemand heeft. Er is een spontaan herstel mogelijk van tien tot zeventig procent. Maar het zicht wordt nooit meer honderd procent.

Wat is de impact van deze ziekte op het leven van mensen?
Als je in korte tijd niet goed meer kunt zien of bijna blind wordt, heeft dat een enorme impact, ook en vooral op het sociale leven. Je raakt afhankelijk van anderen, kunt bijvoorbeeld niet meer autorijden, sporten of bepaalde hobby’s uitoefenen, en in veel gevallen niet meer werken. Dus het kan ook financiële gevolgen hebben. En het heeft invloed op je relaties, familie en vrienden. Het is heel beangstigend om in korte tijd niet of nauwelijks meer te kunnen zien. Gelukkig kunnen veel mensen zich na verloop van tijd wel leren redden, maar de kwaliteit van leven gaat toch drastisch achteruit. Dat alles motiveert mij en mijn team om vol gedrevenheid manieren te ontwikkelen om deze ziekte te genezen. En het is daarnaast ook heel interessant om met nieuwe ontwikkelingen in ons vakgebied bezig te zijn.

Hoe kunnen stamceltechnologie en CRISPR-Cas helpen bij de ziekte van Leber? Wat houdt het in en hoever staat het met deze ontwikkelingen?
Met stamcellen van mensen met de ziekte van Leber kunnen we al menselijke mini-netvliezen kweken in het lab, inclusief oogzenuwtjes. Deze netvliezen kunnen we veranderen, we kunnen ze beter maken met gentherapie. En met CRISPR-Cas kunnen we het foute stukje DNA vervangen door het goede bouwsteentje. CRISPR-Cas is een revolutionaire technologie die wordt gebruikt om DNA heel gericht aan te passen. Voorwaarde is wel dat bekend is welk stukje DNA afwijkt. Bij Leber zijn drie meest voorkomende DNA-fouten gevonden in drie verschillende genen. Negen van de tien patiënten heeft een van die drie DNA-fouten.

De twee gentherapiemethodes die we ontwikkelen, verkeren in een experimentele fase. Onderzoeksteams in het buitenland hebben, in samenwerking met onderzoekers in Nederland, al proeven kunnen doen bij patiënten. Daaruit blijkt dat de methode veilig gebruikt kan worden, maar nog niet efficiënt genoeg is. Dus moeten we de werkzaamheid nog verder verbeteren. We doen dit door de aandrijflijn in de energiefabriekjes te herstellen. Daarvoor transporteren we nieuwe onderdelen vanuit de kern van de cel naar de mitochondriën, en monteren de onderdelen op de juiste plaats binnen in de motor van de energiefabriekjes. Deze technologie wordt ook gebruikt in de modernere CRISPR-Cas- technologie, maar daar zijn we nog maar een jaar mee bezig. We maken goede vorderingen via het testen op de mini-netvliezen in het lab, maar dat kan nog niet worden toegepast op mensen.

Wanneer kunnen Leber-patiënten worden behandeld en genezen?
De testfase in het laboratorium duurt nog ongeveer drie jaar. Wanneer we precies een medicijn of therapie hebben waarmee patiënten kunnen worden geholpen is niet exact te zeggen, maar ik schat over acht à tien jaar, na farmacologische en klinische veiligheidsstudies. Als deze kansrijke technieken werken voor de ziekte van Leber, kunnen we ze ook bij andere oogaandoeningen inzetten. Het is zeker haalbaar dat we in de toekomst erfelijke blindheid kunnen voorkomen en genezen.

Meer weten?

https://oogfonds.nl/verhaal/wijnholds/

Ziekte van Leber (LOA/LHON) - Oogfonds

Luister naar de podcast ‘leven met LHON’ van het Expertisecentrum van Het Oogziekenhuis Rotterdam: 

https://www.oogziekenhuis.nl/oogziekten-en-behandelingen/loalhon/podcasts

augustus 2025